عند مشائية حقائق * تباينت و هو لدىّ زاهق « 1 » وجود ، حقيقت واحد است دليل اول و الحقّ أنّه حقيقة واحدة مشكّكة . . . بما هو كثير ؛ و هو محال . و حق اين است كه وجود حقيقت واحد و مشكك است ، اما اين‌كه حقيقت واحد است ، براى اين است كه اگر چنين نبود ، حقايق مختلف و هريك متباين به تمام ذات بود ، كه لازمه‌اش اين است كه مفهوم وجود كه مفهوم واحدى است - چنان‌كه در ( فصل دوم ) گذشت - از مصاديق متباين از جهت اين‌كه متباين‌اند انتزاع شود و آن محال است . بيان و توضيح آن محاليت اين‌كه مفهوم و مصداق در ذات و ماهيت ، واحد و يك‌سان است ، جز اين‌كه تفاوت در اين است كه وجود يا ذهنى است يا خارجى . ( وجود خارجى داراى اثر است و وجود ذهنى بىاثر است ، ولى ماهيتا يكى هستند ، چنان‌كه بحث وجود ذهنى ، در مرحله دوم خواهد آمد ، لذا علامه دو دليل براى اثبات وحدت تشكيكى وجود ، ارائه داده است : دليل اول اين‌كه ) : اگر واحد ، از جهت اين‌كه واحد است ، از كثير ، از جهت اين‌كه كثير است ، انتزاع مىشد ، درنتيجه واحد از جهت اين‌كه واحد است ، كثير از جهت اين‌كه كثير است مىبود ، كه اين محال است . دليل دوم و ايضا ، لو انتزع المفهوم . . . الصادق على الجميع ؛ هذا خلف . ( دليل دوم اين‌كه ) اگر مفهوم واحد از جهت اين‌كه واحد است ، از مصاديق كثير از جهت اين‌كه كثيرند انتزاع مىشد : يا اين است كه در صدق مفهوم واحد ، خصوصيت

--> ( 1 ) . شرح المنظومه ، ص 24 .